Üniversite yıllarımda, kütüphanenin kuytu köşelerinde gezinirken bir kitabına rastlamıştım Kamuran İnselel’in. O zamanlar belki tam idrak edememiştim derinliğini ama zihnimde bir yer etmişti o kadının adı. Ne bileyim, bazı isimler vardır ya, sanki daha sonra geri dönecekmiş gibi kendini hissettirir. İşte Kamuran İnselel de benim için öyle bir isimdi açıkçası. Geçenlerde onun yeni çıkan kitabı ve beraberinde getirdiği tartışmalarla yeniden gündeme gelmesi, tam da o hissi yaşattı bana. Malum, bugün 2 Temmuz 2026 ve Türkiye, özellikle entelektüel çevreler, Kamuran İnselel’in “Dijital Gölgede Saklanan Bellek” adlı son eseriyle çalkalanıyor.
Lafı hiç uzatmadan, Kamuran İnselel kimdir diye soracak olursanız; kendisi Türkiye’nin önde gelen sosyologlarından, aynı zamanda keskin kalemiyle tanınan bir yazar ve düşünür. Özellikle dijital çağın insan ve toplum üzerindeki etkileri üzerine yaptığı çalışmalarla biliniyor. İşin ilginç tarafı, çoğu akademisyen gibi sadece kendi ekolüne hitap etmekle kalmıyor, toplumun her kesiminden insanın anlayabileceği, üzerine düşünebileceği bir dille yazıyor. Bence bu, onun en büyük gücü (en azından benim gördüğüm kadarıyla).
Peki Ama Kamuran İnselel Neden Bu Kadar Gündemde?
İşte meselenin can alıcı noktası da tam burada başlıyor. “Dijital Gölgede Saklanan Bellek” adlı kitabı, son dönemde yaşanan toplumsal dönüşümleri, özellikle de dijitalleşmenin bireysel ve kolektif hafızamız üzerindeki yıkıcı ve dönüştürücü etkilerini sorguluyor. Açıkçası, kitabın ana tezi o kadar sarsıcı ki, okuyunca bir an durup kendi hayatımı sorguladım. İnselel diyor ki; dijital araçlar sayesinde her an her bilgiye ulaşabilir, her anıyı kaydedebilir hale geldik. Fotoğraflarımız bulutlarda, videolarımız sosyal medyada, her anımız bir parmak ucumuzda. Gelin görün ki, bu sonsuz depolama ve erişim kolaylığı, aynı zamanda bizi “unutma” yeteneğimizden mahrum bırakıyor. Ve bu, belki de tahmin ettiğimizden çok daha tehlikeli.
Hiç düşündünüz mü? Eskiden bir anıyı hatırlamak için beynimizi zorlardık, o anıyı yeniden inşa eder, detaylarını zihnimizde canlandırırdık. Bu süreç, anıyı pekiştirir, ona anlam katardı. Şimdi ise “Hatırlamıyorum, bir bakayım” deyip telefonumuza sarılıyoruz. İnselel’e göre, bu durum bizi pasif bir “bilgi tüketicisi” haline getiriyor. Kendi belleğimizi şekillendirme ve yorumlama yetimiz zayıflıyor. Ne dersiniz, siz de fark ettiniz mi bilmiyorum ama ben bu konuda ona hak veriyorum. Çocukluğumda bir şeyi hatırlamak için saatlerce düşünürdüm, şimdi ise Google’a yazmak saniyelerimi alıyor. İşin garibi, o bilgiye anında ulaşsam bile, eskisi gibi içselleştiremediğimi hissediyorum.
Kamuran İnselel, sadece bireysel belleği değil, toplumsal belleği de mercek altına alıyor. Sosyal medyanın, haber akışlarının, “trend” konuların toplumsal hafızayı nasıl manipüle ettiğini anlatıyor. Bir olay saniyeler içinde gündeme gelip, aynı hızla unutulabiliyor. Derinlikli tartışmaların yerini, hashtaglerle yapılan yüzeysel yorumlar alıyor. Diyeceksiniz ki, “Ama dijital arşivler de var, tarihi kayıt altına alıyor”. Haklısınız, fiziksel olarak daha fazla veriye sahibiz. Ancak İnselel’in vurguladığı şey, bu verinin “anlamlandırılması” ve “yorumlanması” süreçleri. Dijital ortamda her şey anlık ve parçalı olduğu için, büyük resmi görmek, olaylar arasındaki bağlantıları kurmak zorlaşıyor. Bellek, sadece “bilgi” yığını olmaktan çıkıp, “deneyim” ve “anlam” bütünlüğü olma özelliğini yitiriyor. Bu durum beni gerçekten çok etkiledi açıkçası.
Kitap, aynı zamanda geleceğe dair kaygıları da beraberinde getiriyor. “Belleğini unutan bir toplum, geçmişinden ders çıkarabilir mi?” sorusunu soruyor İnselel. Yapay zekanın ve otomasyonun hayatımızdaki yerinin arttığı bu dönemde, insan olmanın özüne dair temel yetilerimizden biri olan “hatırlama” ve “unutma” dengesinin bozulması, uzun vadede bizi nasıl bir yere sürükler bilemem. Belki de bizi daha “kolay manipüle edilebilir” veya “derinlikten yoksun” bir topluma dönüştürür (ki bu gerçekten şaşırtıcı olabilir).
Elbette, Kamuran İnselel’in bu radikal fikirlerine karşı çıkanlar da var. Dijitalleşmenin getirdiği kolaylıkları, bilgiye erişimdeki demokratikleşmeyi savunanlar da mevcut. “Geçmişe takılıp kalmaktansa, geleceğe bakmalıyız” diyenler de az değil. Ama bence İnselel’in yaptığı, bu iki kutup arasındaki ince çizgiyi göstermek. Ne tamamen dijitale sırt çevirmek ne de ona körü körüne teslim olmak. Asıl mesele, bu güçlü araçları bilinçli bir şekilde kullanabilmek, belleğimizin ve kimliğimizin dijitalleşmenin gölgesinde kaybolmasına izin vermemek.
Kamuran İnselel’in bu konudaki duruşu, sadece akademik bir tartışma değil, aynı zamanda günlük hayatımızda hepimizin farkında olmadan yaşadığı bir gerçekliğe ışık tutuyor. Kitabı okuduktan sonra, her anımı kaydetme, her şeyi bir yerlere not alma dürtümün aslında ne kadar da kısıtlayıcı olabileceğini fark ettim. Unutmanın ve yeniden hatırlamanın, zihnin kendiliğinden yaptığı o yaratıcı sürecin ne kadar değerli olduğunu bir kez daha anladım. Bence bu, hepimizin üzerine düşünmesi gereken bir konu.
Umarım Kamuran İnselel gibi düşünürlerin sesi, bu dijital gürültü içinde daha çok kişiye ulaşır ve bizi kendi belleğimize, kendi hikayelerimize sahip çıkmaya teşvik eder. Çünkü geleceği kuracak olan, geçmişini unutmayan ve onu anlamlandıran bir toplumdur, değil mi? Sizin de bu konuda düşünceleriniz varsa yorumlarda paylaşmayı unutmayın. Belki de hep birlikte, dijital gölgede saklanan o anıları yeniden gün yüzüne çıkarabiliriz…
