Geçenlerde dayımın eski bir arkadaşıyla karşılaştım, yıllar sonra ilk kez. Kahve içerken laf lafı açtı, konu birden onun çocukluğunun geçtiği mahalledeki kentsel dönüşüm projelerine geldi. Adamın gözleri doldu resmen, “Evimizi istimlak ettiler, neye uğradığımızı şaşırdık” dedi. O an, açıkçası, ‘istimlak’ kelimesi beynimde ışık yaksa da tam olarak ne hissettiğini anlamamıştım. Ama bir yandan da bu konunun ne kadar derine inen, insanları temelden etkileyen bir mesele olduğunu fark ettim. Bugünlerde de haberlerde, sosyal medyada sürekli karşıma çıkıyor, herkes bir şekilde ‘kamulaştırma’dan bahsediyor. Sanırım bu aralar Türkiye’nin en çok konuştuğu konulardan biri bu. Peki ama neden bu kadar önemli?
Lafı hiç uzatmadan, gelin şu kamulaştırma denen olaya bir yakından bakalım. Açıkçası, terim kulağa biraz soğuk gelse de, altında çok katmanlı, zaman zaman da çok can yakıcı hikayeler barındırıyor. En basit tanımıyla kamulaştırma, devletin veya kamu tüzel kişilerinin, kamu yararı amacıyla özel mülkiyette bulunan bir taşınmaza, bedelini peşin ve nakit ödeyerek el koyması demek. Anayasamızda da yeri var bunun, öyle kafasına göre “Hadi bakalım, burası benim” diyemiyor devlet. Anayasanın 46. maddesi var biliyorsunuz, orada açıkça yazar; kamu yararı olmadan kimsenin malına el konulamaz. Ve en önemlisi, bedelinin peşin ve nakden ödenmesi şartı.
Peki Ama Kamulaştırma Neden Bu Kadar Gündemde?
Açıkçası, son dönemde özellikle büyük şehirlerdeki kentsel dönüşüm projelerinin hız kazanması, devasa altyapı yatırımları (yeni yollar, köprüler, havalimanları vs.) ve enerji projeleri nedeniyle kamulaştırma vakaları oldukça arttı. Örneğin, İstanbul’un belirli bölgelerindeki riskli yapı alanlarında veya Anadolu’da yeni maden sahaları ya da baraj projeleri için sıkça gündeme geliyor. Bence bu, hem ülkenin gelişim dinamikleriyle (ki bu gerçekten şaşırtıcı değil) hem de ne yazık ki bazen kötü planlamalar veya hızlı karar alma süreçleriyle ilgili. Diyelim ki yeni bir otoban yapılacak, güzergah üzerindeki yüzlerce parsel kamulaştırılmak zorunda kalıyor. Veya bir deprem riski var, o bölgedeki binalar yıkılıp yeniden yapılacak; bu da kamulaştırma süreçlerini tetikliyor. İşin ilginç tarafı, bu süreçler bazen çok hızlı ilerlerken, bazen de yıllarca süren mahkeme süreçlerine dönüşebiliyor. Siz de fark ettiniz mi bilmiyorum ama ben son zamanlarda çok duymaya başladım bu tür haberleri.
Şimdi gelelim işin en hassas noktasına: bedel tespiti. Kanun diyor ki, taşınmazın gerçek karşılığı ödenmeli. Ama bu ‘gerçek karşılık’ neye göre belirleniyor? İşte kavga gürültü burada çıkıyor genellikle. Uzmanlar geliyor, kıymet takdiri yapıyor (buna bilirkişi raporu denir), arazinin konumu, üzerindeki yapıların durumu, emsal satışlar gibi birçok faktör değerlendiriliyor. Gelin görün ki, mal sahibi genellikle teklif edilen bedeli düşük buluyor. E, haklı da olabilirler. Yılların emeği, anıları olan bir yeri ucuza vermek kimin hoşuna gider ki? İşte o zaman da devreye mahkemeler giriyor. Kamulaştırma bedelinin tespiti davası açılıyor, itirazlar yapılıyor, bilirkişi raporları yeniden inceleniyor… Bilemem, belki de bu süreçler her iki taraf için de yıpratıcı oluyor.
Bir de şu var: Devletin kamu yararı kararı alması. Diyeceksiniz ki, ‘Kamu yararı’ ne demek? Bu kavramın içi nasıl dolduruluyor? Açıkçası, bu da bazen tartışma konusu olabiliyor. Bir projenin gerçekten kamu yararı taşıyıp taşımadığı, yani genel toplumun faydasına olup olmadığı, zaman zaman sorgulanabiliyor. Örneğin, sadece belli bir zümrenin çıkarına hizmet ettiği düşünülen projeler de ‘kamu yararı’ adı altında yürütülebiliyor (en azından benim gördüğüm kadarıyla). Bu durum, sürecin şeffaflığı ve adil olup olmadığı konusunda ciddi soru işaretleri yaratabiliyor. Benim şahsi fikrim, bu kararların çok daha geniş katılımlı ve şeffaf bir şekilde alınması gerektiği yönünde.
Kamulaştırma, sadece bir mülkiyet meselesi değil, aynı zamanda sosyal ve psikolojik etkileri de olan bir durum. Düşünsenize, bir ömür oturduğunuz, anı biriktirdiğiniz evinizden ayrılmak zorunda kalıyorsunuz. Belki de dedenizden kalan tarlayı satmak zorunda kalıyorsunuz. Bu durum beni gerçekten çok etkiliyor açıkçası. İnsanların aidiyet duygusu, gelecek planları bir anda alt üst olabiliyor. Devletin bu süreçte sadece hukuki formaliteleri yerine getirmekle kalmayıp, bu insanların mağduriyetini en aza indirmek için sosyal destekler de sunması gerektiğini düşünüyorum.
Peki ya sonra ne oluyor? Mahkeme bedeli belirledikten sonra, devlet belirlenen parayı yatırıyor ve taşınmazın tapusu kamu adına tescil ediliyor. Yani, mülkiyet resmen el değiştiriyor. Bu, devletin projelerini hayata geçirebilmesi için vazgeçilmez bir mekanizma. Ama bir yandan da, bireyin mülkiyet hakkının en temelden etkilendiği, kısıtlandığı bir alan. Bu dengenin çok iyi kurulması gerekiyor. Yani hem kamunun ihtiyaçları karşılanmalı hem de bireylerin hakları eksiksiz korunmalı.
Umarım bu kamulaştırma meselesine farklı bir gözle bakmanızı sağlamışımdır. Çünkü bu sadece hukuki bir terim değil, ardında birçok yaşam hikayesi, umut ve hayal barındıran bir gerçek. Hem devlet için bir gereklilik, hem de vatandaş için ciddi bir hak kaybı riski taşıyan bu süreçlerin, adalet ve şeffaflık içinde yürütülmesi hepimizin ortak dileği olmalı. Umarım gelecekte bu tür konular daha az tartışmaya mahal verir, daha çok uzlaşmayla çözüme ulaşır… Sizin de bu konuda düşünceleriniz varsa yorumlarda paylaşmayı unutmayın. Belki sizin de buna benzer bir hikayeniz vardır, kim bilir…
